Об на танҳо сарвати табиӣ, балки асоси ҳаёт, амнияти инсон, рушди иқтисодӣ, ҳифзи муҳити зист ва ҳамкории байни давлатҳо мебошад. Дар шароити ҷаҳони муосир, ки тағйирёбии иқлим, афзоиши аҳолӣ, хушксолӣ, ифлосшавии манбаъҳои об ва нобаробарии дастрасӣ ба оби тоза ба мушкилоти умумибашарӣ табдил ёфтаанд, масъалаи истифодаи оқилона ва одилонаи захираҳои об аҳамияти торафт бештар пайдо мекунад.
Дар чунин вазъият танҳо сохтмони иншооти обӣ, татбиқи технологияҳои муосир ё қабули қонунҳо кофӣ нест. Барои ҳалли устувори масъалаҳои об зарур аст, ки дар ҷомеа фарҳанги ҳуқуқии истифодаи об ташаккул ёбад. Яъне ҳар як шаҳрванд, истифодабарандаи об, хоҷагии деҳқонӣ, корхона, муассиса ва шахси масъул бояд донад, ки об ҳуқуқ, неъмат ва масъулият аст.
Маърифати ҳуқуқӣ дар соҳаи об маънои донистани қонунгузорӣ, эҳтиром ба тартиби истифодаи об, иҷрои уҳдадориҳо, пешгирии исрофкорӣ, ҳифзи манбаъҳои об ва дарки масъулият дар назди ҷомеа ва наслҳои ояндаро дорад. Ин маърифат аз сатҳи маҳаллӣ оғоз ёфта, то сатҳи минтақавӣ ва байналмилалӣ паҳн мегардад. Аз ин рӯ, байни маърифати ҳуқуқӣ ва дипломатияи об робитаи амиқ вуҷуд дорад.
Дипломатияи об маҷмӯи муносибатҳо, гуфтушунидҳо, ташаббусҳо ва ҳамкориҳои давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ниҳодҳои илмӣ мебошад, ки ба истифодаи одилона, устувор ва сулҳомези захираҳои об равона шудааст. Агар маърифати ҳуқуқӣ дар дохили кишвар фарҳанги эҳтиром ба қонунро ташаккул диҳад, дипломатияи об ҳамин фарҳангро ба сатҳи муносибатҳои байналмилалӣ мебарорад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даҳсолаҳои охир дар ин самт мавқеи фаъол ва ташаббускорро ишғол намудааст. Саҳми Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии об на танҳо барои кишварҳои минтақаи Осиёи Марказӣ, балки барои тамоми ҷомеаи байналмилалӣ аҳамияти хос дорад. Ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон нишон медиҳанд, ки масъалаи обро метавон аз мавзӯи ихтилоф ба воситаи ҳамкорӣ, эътимод, рушди устувор ва сулҳ табдил дод.
Тоҷикистон ҳамчун кишвари кӯҳсор дорои захираҳои муҳими об буда, пиряхҳо, дарёҳо ва манбаъҳои оби он барои ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва экологии минтақа нақши калон доранд. Аммо дорои захираҳои об будан худ аз худ маънои беохир ва бемасъулиятона истифода бурдани онҳоро надорад. Баръакс, давлате, ки сарчашмаҳои об дорад, бояд дар ҳифз, идоракунӣ ва истифодаи оқилонаи онҳо масъулияти бештар эҳсос намояд.
Аз ҳамин нуқтаи назар, сиёсати оби Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ ба як андешаи муҳим такя мекунад: об бояд омили ҳамкорӣ бошад, на сабаби ихтилоф. Ин андеша дар заминаи ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид, конфронсҳои сатҳи баланд, Раванди оби Душанбе ва барномаҳои марбут ба ҳифзи пиряхҳо, истифодаи устувори об ва рушди ҳамкориҳои минтақавӣ равшан ифода ёфтааст.
Яке аз самтҳои муҳими ин сиёсат ташаккули фарҳанги байналмилалии истифодаи об мебошад. Фарҳанги байналмилалии истифодаи об чунин маъно дорад, ки давлатҳо ва ҷомеаҳо бояд ҳангоми истифодаи захираҳои об якчанд принсипи асосиро риоя кунанд: эҳтироми ҳуқуқи инсон ба оби тоза, истифодаи оқилона ва сарфакорона, пешгирии ифлосшавӣ, ҳамкории байнидавлатӣ, мубодилаи иттилоот, ба назар гирифтани манфиатҳои наслҳои оянда ва ҳалли баҳсҳо бо роҳи муколама.
Ин фарҳанг бе маърифати ҳуқуқӣ ташаккул ёфта наметавонад. Зеро истифодаи об ҳамеша бо ҳуқуқ ва уҳдадорӣ алоқаманд аст. Шаҳрванд ҳуқуқ дорад аз оби тоза истифода барад, аммо ҳамзамон уҳдадор аст онро ифлос накунад ва исроф нанамояд. Хоҷагии деҳқонӣ ҳуқуқ дорад барои обёрӣ об гирад, аммо бояд қоидаҳои истифодаро риоя кунад, ҳаққи хизматрасониро сари вақт пардохт намояд ва ба дигар истифодабарандагон зарар нарасонад. Давлат ҳуқуқ дорад захираҳои табиии худро идора кунад, аммо уҳдадор аст манфиатҳои аҳолӣ, муҳити зист ва ҳамкории байналмилалиро ба назар гирад.
Дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои истифода ва ҳифзи об дар асоси принсипҳои қонуният, адолат, истифодаи оқилона, ҳифзи муҳити зист ва таъмини манфиатҳои ҷомеа танзим мегарданд. Аммо қонун танҳо дар сурате самарабахш мегардад, ки шаҳрвандон ва шахсони масъул онро донанд, фаҳманд ва риоя намоянд. Аз ин рӯ, маърифати ҳуқуқӣ дар соҳаи об бояд қисми ҷудонашавандаи сиёсати давлатӣ, фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, мақомоти идоракунии захираҳои об, ассотсиатсияҳои истифодабарандагони об ва ташкилотҳои илмӣ бошад.
Дар фаъолияти амалии соҳаи об бисёр мушкилот маҳз аз норасоии маърифати ҳуқуқӣ сар мезананд. Масалан, баъзе истифодабарандагон қоидаҳои гирифтани обро дуруст намедонанд, аҳамияти шартномаҳои хизматрасонӣ, меъёрҳои истифода, тартиби пардохт, масъулият барои вайрон кардани шабакаҳо ё ифлос кардани манбаъҳои обро нодида мегиранд. Дар натиҷа баҳсҳо байни истифодабарандагон, ассотсиатсияҳо, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва ташкилотҳои обрасон ба миён меоянд.
Ҳалли чунин масъалаҳо танҳо тавассути чораҳои маъмурӣ ё ҷарима имконнопазир аст. Пеш аз ҳама, кори фаҳмондадиҳӣ, омӯзиш, машварат, семинарҳо ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ зарур мебошад. Агар истифодабаранда қонунро донад, мефаҳмад, ки риояи он на танҳо талаботи давлат, балки кафолати манфиати худи ӯст. Обе, ки имрӯз оқилона истифода мешавад, фардо низ барои кишоварзӣ, нӯшокӣ, энергетика ва экология хизмат мекунад.
Маҳз дар ҳамин ҷо нақши муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ, аз ҷумла Муассисаи давлатии «ТоҷикНИИГиМ», муҳим аст. Такмили ихтисоси кормандони соҳаи об, омӯзиши ҳуқуқу уҳдадориҳои истифодабарандагони об, фаҳмонидани қонунгузории об, тарғиби усулҳои сарфакоронаи истифодаи об ва баланд бардоштани масъулияти касбии мутахассисон метавонад ба беҳтар шудани идоракунии захираҳои об мусоидат кунад.
Корманди соҳаи об танҳо иҷрокунандаи корҳои техникӣ нест. Ӯ ҳамзамон роҳнамо, фаҳмондадиҳанда, миёнарав ва тарғибгари фарҳанги ҳуқуқии истифодаи об мебошад. Агар корманди соҳа худ қонунгузорӣ ва принсипҳои идоракунии устувори обро хуб донад, метавонад ин донишро ба аҳолӣ, фермерон, истифодабарандагони об ва ҷомеа расонад.
Дар сатҳи байналмилалӣ низ ҳамин принсип амал мекунад. Давлатҳое, ки фарҳанги ҳуқуқии истифодаи обро дар дохили худ мустаҳкам мекунанд, дар муносибатҳои байналмилалӣ низ бештар ба муколама, ҳамкорӣ ва ҳалли сулҳомези масъалаҳои обӣ майл доранд. Аз ин рӯ, дипломатияи оби Тоҷикистонро метавон идомаи мантиқии маърифати ҳуқуқӣ дар сатҳи байналмилалӣ арзёбӣ намуд.
Ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар соҳаи об ба ҷомеаи байналмилалӣ як паёми муҳим медиҳанд: мушкилоти об мушкилоти як давлат нест; он масъалаи муштараки инсоният аст. Ҳар давлат вобаста ба мавқеи ҷуғрофӣ, иқлим, имкониятҳои иқтисодӣ ва захираҳои табиии худ бо масъалаҳои гуногуни об рӯ ба рӯ мешавад. Аммо ҳалли онҳо танҳо бо ҳамкории созанда, мубодилаи таҷриба ва эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ имконпазир аст.
Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» яке аз намунаҳои равшани саҳми Тоҷикистон дар рушди дипломатияи об мебошад. Ин ташаббус таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба зарурати идоракунии устувори захираҳои об, иҷрои Ҳадафҳои рушди устувор, махсусан Ҳадафи 6 — таъмини дастрасӣ ба об ва беҳдошт, ҷалб намуд.
Муҳим он аст, ки ин гуна ташаббусҳо танҳо хусусияти сиёсӣ надоранд. Онҳо дорои аҳамияти маърифатӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ низ мебошанд. Зеро тавассути онҳо дар сатҳи байналмилалӣ фаҳмиши умумӣ ташаккул меёбад, ки об арзиши муштарак, масъулияти муштарак ва мавзӯи ҳамкории муштарак аст.
Раванди оби Душанбе низ дар ҳамин замина мавқеи хос дорад. Ин раванд Тоҷикистонро ба яке аз марказҳои муҳими муколамаи байналмилалӣ оид ба масъалаҳои об табдил додааст. Конфронсҳои байналмилалии сатҳи баланд дар Душанбе имкон медиҳанд, ки намояндагони давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, олимон, коршиносон, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва бахши хусусӣ масъалаҳои истифодаи устувори об, ҳифзи пиряхҳо, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, маблағгузории соҳаи об ва тақвияти ҳамкориро баррасӣ намоянд.
Бартарии чунин платформаҳо дар он аст, ки онҳо танҳо минбари суханронӣ нестанд, балки фазои табодули таҷриба ва ташаккули фарҳанги нави ҳамкориро ба вуҷуд меоранд. Дар ин раванд мафҳуми «дипломатияи об» мазмуни амалӣ пайдо мекунад: шунидани мавқеи дигарон, ҷустуҷӯи манфиатҳои муштарак, эҳтиром ба далелҳои илмӣ, такя ба ҳуқуқи байналмилалӣ ва пешгирии шиддат дар муносибатҳои байнидавлатӣ.
Маърифати ҳуқуқӣ дар чунин равандҳо аҳамияти махсус дорад. Зеро дипломатияи об бояд ба дониш, қонун, ҳуқуқи байналмилалӣ ва принсипҳои адолат асос ёбад. Давлатҳо ҳангоми баррасии масъалаҳои оби фаромарзӣ бояд на танҳо манфиатҳои миллии худро ҳимоя кунанд, балки масъулияти байналмилалии худро низ дарк намоянд. Ин масъулият аз эҳтиром ба ҳуқуқи кишварҳои ҳамсоя, ҳифзи экосистемаҳо, пешгирии зарари ҷиддӣ ва истифодаи оқилонаи захираҳои муштарак иборат аст.
Дар шароити Осиёи Марказӣ, ки дарёҳо, каналҳо, обанборҳо ва низомҳои обёрӣ аҳамияти байнидавлатӣ доранд, дипломатияи об аҳамияти ҳаётӣ пайдо мекунад. Барои кишварҳои минтақа об бо амнияти озуқаворӣ, энергетика, кишоварзӣ, муҳити зист ва зиндагии аҳолӣ алоқаманд аст. Аз ин рӯ, ҳар гуна муносибат ба масъалаи об бояд оқилона, ҳуқуқӣ ва масъулиятнок бошад.
Тоҷикистон бо пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ ва иштироки фаъол дар муколамаҳои минтақавӣ нишон медиҳад, ки роҳи дурусти ҳалли масъалаҳои обӣ ҳамкорӣ, эътимод ва муколама мебошад. Ин мавқеъ махсусан барои тарбияи фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа муҳим аст: вақте давлат дар сатҳи байналмилалӣ обро ҳамчун омили сулҳ ва ҳамкорӣ муаррифӣ мекунад, дар дохили кишвар низ бояд истифодаи об дар асоси қонун, адолат ва эҳтиром ба манфиати умумӣ ба роҳ монда шавад.
Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ — 2027 имконияти хуб медиҳад, ки робитаи байни ҳуқуқ, об ва рушди устувор боз ҳам равшантар шарҳ дода шавад. Ин ташаббус метавонад на танҳо дар соҳаи ҳуқуқи умумӣ, балки дар самтҳои мушаххас, аз ҷумла ҳуқуқи об, ҳуқуқи экологӣ, ҳуқуқи инсон ба муҳити солим ва идоракунии захираҳои табиӣ татбиқ гардад.
Дар доираи ин сол зарур аст, ки масъалаҳои ҳуқуқии истифодаи об дар байни аҳолӣ, хонандагон, донишҷӯён, кормандони соҳаи об, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва мақомоти маҳаллӣ васеъ фаҳмонда шаванд. Барномаҳои омӯзишӣ, дастурҳои содда, машғулиятҳои амалӣ, барномаҳои телевизионӣ, мақолаҳои илмӣ-оммавӣ ва семинарҳои саҳроӣ метавонанд дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии истифодабарандагони об нақши муҳим бозанд.
Дар ин раванд бояд ба чанд масъалаи асосӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда шавад. Якум, шаҳрвандон бояд ҳуқуқи худро ба оби тоза ва муҳити солим донанд. Дуюм, онҳо бояд уҳдадориҳои худро дар самти истифодаи оқилона ва ҳифзи об дарк кунанд. Сеюм, истифодабарандагони об бояд тартиби шартномавӣ, пардохт, ҳисобкунии об ва масъулият барои вайрон кардани қоидаҳоро фаҳманд. Чорум, кормандони соҳа бояд қонунгузорӣ, усулҳои муосири идоракунӣ ва фарҳанги хизматрасониро омӯзанд. Панҷум, ҷомеа бояд фаҳмад, ки ҳифзи об танҳо вазифаи давлат нест, балки масъулияти ҳар як шахс мебошад.
Ҳамзамон, маърифати ҳуқуқӣ бояд бо маърифати экологӣ ва техникӣ пайваст бошад. Шахс метавонад қонунро донад, аммо агар оқибатҳои исрофи об, ифлосшавии манбаъҳо ё вайрон шудани шабакаҳои обёриро нафаҳмад, рафтори ӯ тағйир намеёбад. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳуқуқи об бояд бо шарҳи оқибатҳои экологӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии муносибати нодуруст ба об якҷо гузаронида шавад.
Мақсади ниҳоӣ ташаккули шаҳрванд ва истифодабарандаи масъул аст. Шахси масъул обро танҳо ҳамчун воситаи қонеъ кардани эҳтиёҷоти шахсӣ намебинад, балки онро ҳамчун неъмати умумӣ, арзиши миллӣ ва сарвати наслҳои оянда эҳтиром мекунад. Чунин муносибат асоси фарҳанги ҳуқуқии истифодаи об мебошад.
Дар баробари ин, дипломатияи оби Тоҷикистон метавонад барои тарбияи насли ҷавон аҳамияти махсус дошта бошад. Ҷавонон бояд донанд, ки кишвари онҳо дар масъалаҳои глобалии об на танҳо иштирокчӣ, балки ташаббускор аст. Ин дониш ҳисси ифтихори миллӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва шавқу рағбат ба омӯзиши ҳуқуқи байналмилалӣ, экология, дипломатия ва идоракунии захираҳои обро тақвият медиҳад.
Маърифати ҳуқуқӣ ва дипломатияи об ду самти ҷудогона нестанд. Онҳо якдигарро пурра мекунанд. Маърифати ҳуқуқӣ заминаи дохилии истифодаи оқилонаи обро мустаҳкам мекунад, дипломатияи об бошад, ҳамин фарҳангро ба сатҳи байналмилалӣ мебарорад. Тоҷикистон бо ташаббусҳои худ нишон додааст, ки кишварҳои дорои захираҳои обӣ метавонанд масъулияти ҷаҳонӣ дошта бошанд ва дар ҳалли мушкилоти умумии инсоният саҳм гузоранд.
Хулоса, масъалаи об имрӯз танҳо масъалаи табиат ё иқтисод нест. Он масъалаи ҳуқуқ, фарҳанг, маърифат, амният ва дипломатия мебошад. Барои истифодаи оқилона ва ҳифзи захираҳои об бояд қонунҳо такмил ёбанд, идоракунӣ шаффоф гардад, технологияҳо нав шаванд, аммо аз ҳама муҳим — маърифати ҳуқуқии ҷомеа баланд бардошта шавад.
Саҳми Тоҷикистон дар ташаккули дипломатияи об далели он аст, ки фарҳанги ҳуқуқӣ метавонад аз сатҳи миллӣ ба сатҳи байналмилалӣ барояд. Вақте як давлат масъалаи обро бо забони ҳуқуқ, ҳамкорӣ ва сулҳ ба миён мегузорад, он на танҳо манфиатҳои миллии худро ҳимоя мекунад, балки ба ташаккули фарҳанги нави ҷаҳонӣ мусоидат менамояд.
Аз ин рӯ, бахшида ба Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ — 2027 зарур аст, ки дар ҷомеа чунин андеша бештар тарғиб карда шавад: истифодаи оқилонаи об аз донистани ҳуқуқ оғоз мешавад, аз масъулияти шахсӣ нерӯ мегирад ва тавассути ҳамкории миллӣ, минтақавӣ ва байналмилалӣ ба фарҳанги устувори ҳифзи об табдил меёбад.
Пулатов Ш.Я., номзади илмҳои техникӣ, муовини директори генералӣ оид ба илми МД “ТоҷикНИИГиМ”;
Ҷабборов Ф.Н., номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, мушовир оид ба такмили ихтисоси кормандони соҳаи оби
МД «ТоҷикНИИГиМ».